“Vô sản quốc tế đoàn kết lại! Bạn chẳng có gì để mất ngoài xiềng xích!”

Ngày Quốc tế Lao động 1/5 đối với nhiều người Việt Nam chỉ là một ngày nghỉ, nhưng tôi nghĩ có nhiều lý do để chúng ta suy nghĩ nhiều hơn về về người vô sản, về lao động, chủ nghĩa tư bản, cũng như về xiềng xích trong ngày này...

Lời hiệu triệu này trong tiếng Anh là “Workers of the world, unite! You have nothing to lose but your chains!”, còn trong bản tiếng Đức của Tuyên ngôn Cộng sản được Marx viết năm 1848 thì dịch ra nghĩa đen là “Vô sản mọi quốc gia đoàn kết lại! – Workers of all countries, unite! [1]” Ngày Quốc tế Lao động 1/5 đối với nhiều người Việt Nam chỉ là một ngày nghỉ, nhưng tôi nghĩ có nhiều lý do để chúng ta suy nghĩ nhiều hơn về về người vô sản, về lao động, chủ nghĩa tư bản, cũng như về xiềng xích trong ngày này vì cái bóng của những sự việc chúng ta có thể đã quên: vụ việc 39 người nhập cư trái phép sang Anh chết trong container đông lạnh năm 2019 [2], 6 công dân Việt Nam thiệt mạng trong vụ cháy ký túc xá công ty Tịnh Ca sản xuất phim cách nhiệt ô tô ở Đài Loan [3], hay gần đây nhất là những nỗ lực hỗ trợ người nghèo, người vô gia cư ở thành phố trong cách li xã hội chống dịch Covid-19 [4]. Không như bức tranh màu hồng truyền thông vẽ ra cho chúng ta rằng ở thời này ai cũng có thể làm giàu, hiện nay bất bình đẳng xã hội đã vươn ra cấp độ toàn cầu, vấn đề về sử dụng lao động cũng không còn gói gọn trong phạm vi quốc gia hay một vùng lãnh thổ cụ thể nữa. Nếu chúng ta thử nghiêm túc suy nghĩ tại sao 39 người trong container cùng hàng chục nghìn người khác trên khắp thế giới sẵn sàng liều mình để vượt biên mà không mắc kẹt lại ở những lập luận vô cùng dễ dãi rằng hành động đó có vi phạm pháp luật hay không, cũng như tự hỏi tại sao cái đích của họ lại là Anh hay nhiều nước phương Tây khác, thì có lẽ chúng ta sẽ hiểu tại sao lời hiệu triệu “quốc tế” của Marx vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

Tranh “America Today” của Thomas Hart Benton

Tuy vậy với sự thay đổi của hoàn cảnh, chúng ta cần phải lật lại những khái niệm cơ bản mà bản tuyên ngôn cũng như những triết lý nằm dưới diễn ngôn chống tư bản đã nhắc đến cốt để lý giải xem điều gì đang thực sự diễn ra ở thời đại của chúng ta.

Ai là những người vô sản? Đối với những sinh viên thuộc khối nhân văn, một trong những kiến thức sơ đẳng nhất khi đọc Marx và bản tuyên ngôn đấy là phải nhìn thấy tính cấu trúc của hệ thống giai cấp. Thử tưởng tượng nếu như một khái niệm trong hệ thống ngôn ngữ biến mất thì sẽ có vô vàn khái niệm khác liên đới với nó cũng phải mất nghĩa theo, như vậy rất khó có thể rút bất cứ một từ nào ra khỏi từ điển, bởi lẽ chúng phụ thuộc lẫn nhau vô cùng kín kẽ trong một cấu trúc của cuốn từ điển (một cách hình thức), cũng như trong một ngôn ngữ, một văn hoá, một hệ thống phức hợp (assemblage) các văn hoá; giai cấp, xét trên cấp độ đơn giản nhất của nó, cũng nằm trong một cấu trúc, và chỉ có thể có nghĩa trong một cấu trúc. Cấu trúc này không xuất hiện một cách tự nhiên và thường hằng mà nó luôn có sử tính, cũng như luôn được nhào nặn nên bởi những mối quan hệ quyền lực. Trong thời đại của chủ nghĩa tư bản, những đối kháng giai cấp đã bị giản lược chỉ còn hai đối kháng chính: tư sản và vô sản. Theo một góc nhìn truyền thống, giai cấp tư sản đã giành được sự hiện diện của nó bằng cách đánh đổ những lực lượng cầm quyền của xã hội cũ, xoá bỏ những mối quan hệ phong kiến cũ – trong đó con người được đánh giá bằng thước đo của những ‘sự thượng đẳng tự nhiên’ – và thay thế bằng giá trị của dòng tiền, nó đã lượng hoá được những giá trị con người vốn trước đây chỉ được định nghĩa một cách nhập nhằng bởi tôn giáo, thì giờ đã được tái định nghĩa bởi thương mại tự do. Như vậy để có thể giữ được sự tồn tại của mình, giai cấp tư sản bị lệ thuộc vào những mối quan hệ xã hội – những phân chia lao động nó đã tạo ra cốt để tối đa hoá sự sản sinh của Tư bản; và cũng chính tự những mối quan hệ mới nó sản sinh ra, vốn là mũi giáo nó chĩa vào xã hội cũ, thì giờ đây mũi giáo đó đã chĩa vào chính nó, mũi giáo được cầm lấy bởi những người vô sản – sản phẩm của sự chuyên biệt hoá lao động điên rồ trong suốt một vài thế kỷ. Cũng như giai cấp Tư sản là sản phẩm của sự tái kiến tạo các mối quan hệ xã hội cũ, giai cấp vô sản là sản phẩm của cấu trúc giai cấp mới [5].

Câu hỏi ở đây là sau khi những người vô sản đã cầm mũi giáo của mình rồi thì họ sẽ làm gì tiếp với mũi giáo đó? Thất bại của mô hình Xô Viết đã để lộ ra những lỗ hổng của Marx trong lập luận về một chiều phát triển tuyến tính và quy luật hoá từ công xã nguyên thuỷ cho đến chiếm hữu nô lệ, phong kiến cho đến tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa, một học thuyết trong đó với sự đấu tranh của các cặp nhị nguyên đối lập chính là các giai cấp, xã hội liên tục phát triển lên một trình độ cao hơn. Đã ở một trình độ cao hơn rồi thì ngày cả những người thông minh nhất của cấu trúc xã hội hiện tồn, của khung tri thức (episteme) [6] hiện tồn có đủ năng lực để diễn giải, tiên đoán trước hay không? Trong cuộc tranh luận Foucault-Chomsky, Michel Foucault đã thách thức tính hợp thức của một xã hội lý tưởng được Liên Xô vẽ ra, cũng như ấn định trước sự thất bại của nó, bởi lẽ mọi khái niệm về ham muốn, về sự bình đẳng, về sự hạnh phúc, v.v. đều đã được xây dựng dựa trên nền tảng của xã hội tư bản cũng như của chủ nghĩa tự do cổ điển (classical liberalism) vốn dĩ mới xuất hiện trong một khoảng thời gian rất ngắn trong lịch sử tư tưởng [7]. Chất vấn với chủ nghĩa Marx ở đây chính là ý niệm về một sự phát triển tuyến tính và lý tính theo kiểu chủ nghĩa lãng mạn như vậy sẽ gặp những giới hạn của nó trong một nền duy lý bị rạn nứt, trong một xã hội đã trải qua Bước ngoặt Hậu Hiện đại (The Postmodern Turn) nơi những giáo điều cũ về một chân lý tuyệt đối, một tri thức tuyệt đối, một sự phổ quát của lý tính, v.v. đã bị lay đổ. Như vậy phải chăng còn có những mối quan hệ xã hội rất khác nằm bên ngoài phép tu từ của mối quan hệ nhị nguyên Tư sản – Vô sản? Nói cách khác, phải chăng chúng ta cần những đóng góp của phương pháp luận cốt để nhìn thấy được những gì đã bị chôn vùi dưới “nền chuyên chế” của chuỗi nhị nguyên này?

Hãy nhìn vào từ nguyên của Người lao động (laborer) là Lao động (labor), tôi tư hỏi có phải trong chính nội hàm của từ đó đã có những giá trị tư bản? The Balance có định nghĩa Lao động là số lượng của những nỗ lực thể chất, tinh thần cũng như xã hội để sản xuất ra hàng hoá trong nền kinh tế. Nó cung cấp chuyên môn, sức cơ học, và những kỷ luật phục vụ cần thiết để biến chất liệu thô thành sản phẩm và dịch vụ [8]. Như vậy, ngay từ nội hàm, Lao động đã là một giá trị con người liên tục được lượng hoá, được xếp loại và phân bổ hoá vào những tác vụ được chuyên biệt hoá cốt để giá trị có thể liên tục được nở ra. Người lao động từ đây có thể được mở rộng nội hàm, đặc biệt là trong xã hội giải trung tâm hiện đại, khi công cụ sản xuất đã ở khắp mọi nơi, họ không còn là những người công nhân lệ thuộc vào những cỗ máy của các nhà tư bản nữa, mà có thể chính những nhà tư bản, theo nghĩa là một giai tầng “tinh hoa (elite rulling class)” nào đó của ngày nay, cũng trở thành người nhân công của chính cấu trúc họ đã sáng tạo ra. Như Zizek từng viết trong “Đừng hành động nữa, hãy nghĩ thôi!”, những nhà tư bản không phải chỉ là những kẻ tham lam chỉ màng đến lợi nhuận, thay vào đó họ là những kẻ cuồng tín dám làm mọi thứ để Dow Jones lên điểm [9]. Hay trong phép ẩn dụ tuyệt vời của Marx, những nhà tư sản là những phù thuỷ một mặt phù phép lên cả thế giới, một mặt khác không làm chủ được chính phép thuật của mình. Họ đã khiến xã hội “cách mạng” bậc nhất trong lịch sử trở thành một xã hội tiền tệ man rợ.

Lao động là khung tham chiếu hữu hiệu để khai thác được thêm những câu hỏi về việc điều gì đã góp phần định lượng hoá và phân loại lao động. Theo John Hartley, đối với những nhà Marxist, quyền lực, tức là khả năng gây bạo lực lên những thực thể khác, được đặt trong sự thiếu: nếu ai đó có nhiều quyền lực hơn thì những người khác sẽ có hụt quyền lực đi. Đối với những người theo chủ nghĩa Foucault thì quyền lực được đặt trong trạng thái của sự dư thừa, tức là sự tác động của quyền lực không làm triệt thoái những thực hành xã hội đi, thay vào đó quyền lực là động lực làm cho nghĩa liên tục nở ra [10]. Theo nghĩa Foucaultian, quyền lực góp phần vào quá trình phân loại hoá cũng như cắt lớp thế giới này: giả dụ xét trên khái niệm Lao động, có thể nói sự cắt lớp cũng như phân loại lao động làm cho sự hiểu xoay quanh khái niệm này liên tục được làm cho đa bội. Cùng với quyền lực, lao động liên tục được nở ra: trong thời đại của toàn cầu hoá, lao động vượt ra khỏi những lãnh thổ trước đây của nó, dưới sức ép của thị trường hoá, lao động đa dạng hoá những dạng thức của nó: ngày nay, những người dùng mạng xã hội như chúng ta cũng chính là những người lao động kiểu mới, bị bóc lột bằng cách liên tục làm cho dữ liệu nở ra mà không hề nhận được tiền công; ngày nay, một người Việt Nam sống ở Việt Nam có thể tận hiến lao động thặng dư của mình cho một công ty đặt trụ sở ở Mỹ. Chính những thực hành mới này đã vẽ ra một xã hội đa bội, với những mối quan hệ phức tạp trong đó không phải con người, mà cả một cơ chế xã hội với những xung lực, với những cường độ vô hướng, mới là chất liệu làm nên. Những đặc thù rất khác này của thời hiện đại thúc giục chúng ta phải tái định nghĩa lại khái niệm của Chủ nghĩa Tư bản.

Gilles Deleuze và Felix Guattari trong kiệt tác A thousand plateaus: schizophrenia and capitalism đã phê phán cách tiếp cận chủ nghĩa tư bản từ “lõi”, nghĩa là “về bản chất thì chủ nghĩa tư bản là A, vì vậy nghiên cứu từ nội tại đó sẽ nhìn thấy chủ nghĩa tư bản sẽ phát triển lên A’”. Đối với hai triết gia, chủ nghĩa tư bản tự thân nó không có bản chất, không có chủ nghĩa tư bản-trong-chính nó, ngay từ đầu nó đã là tân-tư bản (neocapitalism by nature), nó nằm ở đường giao nhau giữa các dạng thức tích luỹ tư bản bên trong hệ thống quan liêu trên khắp thế giới, từ Mỹ, Liên Xô, Tây Âu, cho đến Trung Quốc [11] Chủ nghĩa tư bản hiện đại đã giải trung tâm, vì vậy nếu như chỉ nhìn nó như một hiện tượng phương Tây với “gốc rễ (roots)” xuất phát từ các hệ hình xã hội phương Tây cũ, thì chính người diễn giải đã cấp cho nó một quyền năng khổng lồ trong việc vẽ ra một vector cho nó phát triển và bóc lột vô tận. Nhiều người sẽ nói đây là một lập luận ủng hộ chủ nghĩa tư bản, bởi lẽ tự thân nó không mạnh đến vậy, tuy nhiên họ cũng không thể phủ nhận rằng hệ hình phân tích kiểu Marx trước đây đã đi vào ngõ cụt. Thừa kế khung phân tích “bò ngang, lan rộng” của Deleuze và Guattari, Antonio Negri và Michael Hardt viết Empire – cuốn sách được Slavoj Zizek mô tả là một bản “Tuyên ngôn Cộng sản mới” – trong đó mô tả chủ nghĩa tư bản phát triển trong hoàn cảnh thế giới Hậu hiện đại.

Trong Empire, Negri và Hardt viết “trong một trật tự thế giới mới bao trọn toàn bộ các nền văn minh, xung đột giữa các quốc gia đã trở nên vô nghĩa, ‘kẻ thù’ của giai cấp đã được ‘thường nhật hoá’ và ‘tuyệt đối hoá’” [12] – náu mình trong sự bạo lực của hệ thống cảnh sát, bao trọn trong niềm hứng khởi của một thị trường quốc tế với ‘chế độ quân chủ’ quốc tế đứng đầu bởi NATO, IMF và WTO. Trong nền chuyên chế của chủ nghĩa tư bản Đế chế, mọi căn tính đều bị cạo nhẵn, chỉ còn để lại một căn tính phổ quát duy nhất – người Nghèo. Và vì vậy, trong bản Tuyên ngôn Cộng sản mới, Negri và Hardt đã nêu lên một lời hiệu triệu mới, thức thời hơn, nghiêm cẩn hơn: “Di sản của tính hiện đại là di sản của các cuộc chiến tranh huynh đệ thương tàn, của sự ‘phát triển’ tàn khốc, của một ‘nền văn minh’ ác quỷ, và những bạo lực không thể tưởng tượng được ở thời điểm trước đây. Erich Auerbach từng viết rằng bi kịch là thể loại văn học duy nhất có thể khằng định về hiện thực trong văn học phương Tây, và có lẽ điều chính xác là ngày nay bi kịch phương Tây đó đã được áp đặt lên toàn thế giới”[13].

Thế tóm lại ý nghĩa của toàn bộ những điều này là gì? Chúng ta sẽ làm gì tiếp theo? Marx bảo, trong thời đại chuyển giao giữa xã hội cũ và xã hội mới, một ‘nền chuyên chính của giai cấp vô sản’ phải được xây dựng, nhưng ‘nền chuyên chính (dictatorship)’ ở đây không nên được hiểu như một nền độc tài theo nghĩa chính trị, mà nên được hiểu theo nghĩa một khung tri thức trong đó ngữ nghĩa và các mối quan hệ sản xuất được quyết định bởi những người Vô sản. Theo nghĩa này, chính chúng ta đang sống trong một ‘nền chuyên chính tư sản (dictatorship of the bourgeoisie)”, và để có thể chiến thắng nền chuyên chính đó thì cuộc cách mạng phải bắt đầu từ một sự thay đổi về nghĩa, về tư duy và khung tri thức. Điều nguy hiểm của một nền chuyên chính ở đây không phải ai là người đứng đầu, mà ở một tính cấu trúc trong đó tất cả chúng ta đều buộc phải bị xếp vào một cách vừa vặn. Nền chuyên chính đó không cho phép chúng ta nghĩ về những điều không thể được nghĩ tới, làm những điều bất khả vì những trói buộc về Nhận thức luận.

Thời đại cũ với những phương thức bóc lột cũ rồi sẽ trôi qua trong sự bất lực của chúng ta. Cuộc chiến thực sự của thế hệ trẻ không nằm ở đó nữa, mà nằm ở một tương lai trong đó công xưởng chính là thế giới số đầy hỗn loạn, công cụ sản xuất chính là những chiếc máy ta dùng để tạo ra thông tin, và xiềng xích chính là sự bất khả trong việc nghĩ về một hệ thống khác, một thế giới khác đẹp hơn. Như vậy cuộc cách mạng vĩ đại nhất sẽ là cuộc cách mạng khai phá cái nằm ngoài sự nghĩ (the exteriority) trong đó chúng ta – những người vừa bước vào một thị trường lao động được vận động dựa trên sự phi lý – sẽ là những người cầm giáo.

Tài liệu tham khảo:
[1] The Communist Manifesto – p.56 – Demands of the Communist Party in Germany.
[2] https://zingnews.vn/vi-sao-39-nguoi-phai-vao-anh-trong-xe-dong-lanh-25-do-c-post1006017.html
[3] https://tuoitre.vn/cong-nhan-viet-thiet-mang-o-dai-loan-khong-co-chuyen-kho-boi-thuong-20171215173021867.htm
[4] https://www.phapluatplus.vn/doi-song/cui-xuong-that-gan-d121731.html?fbclid=IwAR2PvFMvqlglvUDs6vzA_pANpmW-p4frtaOKLMPSW2L4NUCXsBxN3J76lGU
[5] Như [1] p.15-17
[6] The Order of Things – p.183
[7] https://www.youtube.com/watch?v=J5wuB_p63YM
[8] https://www.thebalance.com/labor-definition-types-and-how-it-affects-the-economy-3305859
[9] http://nguoikechuyen.net/dung-hanh-dong-nua-hay-nghi-thoi/
[10] Communication, Cultural and Media studies: Key concepts – p.181-184
[11] A thousand plateaus: schizophrenia and capitalism – p.19-20
[12] Empire – p.6
[13] như [12] – p.46

Leave a Reply

Your email address will not be published.