Triết học sẽ nói gì về tết?

Pháo hoa ngày tết

Tết đang dần biến mất, và chia buồn, đó là tin xấu.

Sự tò mò của người trẻ và sự nuối tiếc của người già về một cái Tết xưa chứng tỏ cái tết truyền thống vẫn đang là một đề tài quyến rũ. Sinh ra ở những năm cuối thế kỷ XX, tức là mới đi quá tuổi 20 yêu dấu chưa được một năm, tôi khó có thể tưởng tượng được cảm giác được sống trong cái tết xưa – cái tết mà bố mẹ kể lại là được ăn ngon hơn mọi ngày khác trong năm, cả gia đình đầm ấm gói bánh chưng, sục cơ thể trong nước mùi già hay thắp hương 3 lần mỗi ngày – là như thế nào. Nhưng việc thường xuyên nghe người lớn than phiền rằng họ dần không cảm nhận được không khí của tết nữa, tôi mường tượng được sự thay đổi trong tư duy của chúng ta về thời gian và lịch đại mà một trong những lát cắt của nó là sự mờ nhạt dần dần của “không khí tết”.

Chắc hẳn bạn đã từng nghe nhiều người hoài niệm rằng cái tết theo kiểu Hà Nội đã từng rất khác, nhưng cho đến bây giờ thì nơi nào cũng giống nhau. Bạn chắc cũng từng nghe về tết của người Thái, Dao, Mông đang mờ nhạt dần và có xu hướng chuẩn bị được ghép vào tết của người miền xuôi. Bạn chắc chắn đã nghe những cuộc cãi vã trên truyền thông rằng chúng ta nên bỏ tết cổ truyền, mừng tết dương lịch để “hoà đồng với thế giới”… Vậy hãy thử đặt mình vào cái tết ở từng nơi, của từng cộng đồng người khác nhau, bạn có bao giờ tự hỏi tại sao mỗi nơi lại tổ chức một cái tết khác như vậy, tại sao tết bắt buộc phải xảy ra vào thời điểm này trong năm mà không phải thời điểm khác? Phải chăng ở những cộng đồng khác nhau với những tín ngưỡng khác nhau, những thời điểm “thiêng” trong năm cũng là những thời điểm khác nhau, hay tết là sự kết thúc của những vụ mùa, diễn ra không trùng khớp là do khí hậu và loại cây nông nghiệp khác nhau, v.v. Không biết những cách lý giải trên đã xác đáng hay chưa, nhưng chúng cho chúng ta thấy rằng việc con người gieo nghĩa vào dòng thời gian quan trọng đến thế nào cho cảm giác về sự tồn tại của mình bên trong một cộng đồng.

Nhưng sự lên ngôi của giao thương và toàn cầu hoá đặt ra nhu cầu về những đặc điểm căn tính chung cho con người trong cùng một đất nước, một khu vực, thậm chí là toàn cầu, và yếu tố then chốt nhất để họ cùng hình thành một căn tính chung này là sự ra đời của thời gian chuẩn định. Với sự cùng tưởng tượng về một dòng thời gian giống nhau, lần đầu tiên trong lịch sử, một người ở dưới xuôi có khả năng tưởng tượng ra rằng trong lúc mình ăn tết ở cộng đồng của mình thì ở nơi khác, những cộng đồng khác đang làm gì. Thậm chí, dù ở những nơi vô cùng tách biệt, một người ở địa phương này có thể tham gia, thậm chí, can thiệp vào một sự kiện ở địa phương khác diễn ra trong cùng thời điểm đó thông qua báo chí hoặc màn hình TV và nay là mạng xã hội. Hiện tượng này được nhà Nghiên cứu Văn hoá Benedict Anderson gọi là “tính đồng thời (simultaneity)”, có nghĩa là, những con người tới từ những cộng đồng hoàn toàn khác nhau có thể chia sẻ ý thức chung về cùng một chiều kích thời gian trong đó họ cùng tồn tại với nhau. Khi đi đến những cái chung cực đoan hơn, ví dụ như ăn cùng một cái tết (đồng bào miền núi ăn tết âm cùng người miền xuôi, người châu Á bỏ tết truyền thống để ăn tết dương lịch phương Tây), dòng thời gian chuẩn định đó trở thành “thời gian đồng nhất trống rỗng (homogeneous empty time)”, một khái niệm mà Anderson mượn từ nhà triết học thiên tài Walter Benjamin.

Benedict Anderson (1936 - 2015)
Benedict Anderson (1936 – 2015)

Vì sao tết là khoảng thời gian thiêng liêng mà người ta có thể dễ dàng di chuyển từ thời điểm này sang thời điểm khác? Lý do, theo Benjamin là vì ý nghĩa thiêng liêng không còn được gieo vào thời gian như những thời đại trước đây, vì thời gian bị cắt thành những mảnh đồng đều như phút và giây thông qua chiếc đồng hồ, vì những mảnh thời gian đó giống hệt nhau và đều rỗng nghĩa, cốt để người ta có thể tống sự kiện này và loại sự kiện khác trong dòng thời gian mà không sợ phạm phải những quy tắc cấm kỵ của thời gian như trước đây. Lúc này thời gian hoàn toàn được làm chủ bởi con người, chứ không phải thần thánh, nhưng cũng đồng thời thời gian chỉ còn là một công cụ đo năng suất trong thời đại của thị trường và lao động thặng dư.

Walter Benjamin (1892 - 1940)
Walter Benjamin (1892 – 1940)

Về cơ bản, thời gian đồng nhất và trống rỗng chảy trên một hiện tại vĩnh cửu và giữ nguyên trạng thái của nó mãi mãi, trong đó cái mới được thay thế cái cũ trong những khoảnh khắc được cấu trúc tương tự như nhau. Chính vì sự rỗng nghĩa của thời gian, con người sống trong đó luôn phải kỳ vọng rằng khoảnh khắc sau kế tiếp khoảng khắc trước phải chứa bên trong nó những điều bất ngờ, tết năm ngoái bạn đủ tiền để mua một chiếc iPhone X thì năm nay phải mua được một chiếc Xs, mặc cho việc có cùng gia đình làm bánh chưng nữa hay không, vì bánh chưng đã trở thành điều hiển nhiên tới nỗi biến mất trong khoảnh khắc nó từng quan trọng. Kết quả là, con người sống trong thời gian đồng nhất trống rỗng mất cảm giác kết nối với những khoảnh khắc trong đời họ, đánh rơi mất cảm giác về sự tồn tại chắc chắn nhất của chính mình, vì sống ở đời không còn để trải qua những khoảnh khắc thiêng liêng khi bản thân mình được làm thứ gì đó được coi là quan trọng cả ngàn năm nay, mà chỉ để mua những sản phẩm mới trong vòng xoáy tiêu thụ điên rồ.

Sự mất cảm giác với đời vì mất cảm giác với thời gian có thể được thể hiện thông qua sự biến mất của những sự kiện. Khi nghĩ về tết, chúng ta thường nghĩ tới một chuỗi các sự kiện, từ ngày Ông Công Ông Táo cho tới đêm Giao Thừa, Mùng Một, Mùng Hai, Mùng Ba cho tới Rằm Tháng Giêng, v.v. Nếu như thế giới khách quan có tồn tại thì sự kiện là không có thật trong dòng thời gian. Trong Hiện Tượng Học về Tri giác, triết gia Maurice Merleau-Ponty cho rằng khi chúng ta tưởng tượng về một đêm giao thừa có nghĩa là chúng ta đã neo sự kiện bằng thời điểm khởi đầu và thời điểm kết thúc, đồng thời tiền giả định rằng có một nhân chứng hiện diện ở một nơi nào đó quan sát toàn bộ sự kiện. Tương tự như với từng ngày tết mà tôi đã liệt kê ở trên, phải chăng nếu như không có sự hiện diện của con người thì thời gian không còn quan trọng nữa, quá khứ và tương lai sẽ cùng hiện diện cùng một lúc trong một hiện tại dài vĩnh cửu. “Thời gian không phải là một tiến trình có thật, một sự tiếp nối mà chúng ta chỉ ghi nhận; nó phát sinh từ mối quan hệ giữa ta với sự vật bên ngoài”, vì thế chính sự tưởng tượng về thời gian và các sự kiện cũng quan trọng không kém đối với sự tồn tại của con người. Việc những sự kiện bị thay thế bởi vòng xoáy đồng nhất và trống rỗng của chủ nghĩa tiêu thụ tước đi sự hiện tồn của chúng ta ở đời này. Lý do người ta hay viện đến để xoá bỏ tết là gì? “10 ngày nghỉ làm giảm năng suất lao động của quốc gia” – có lẽ đây là dẫn chứng rõ ràng nhất cho sự tha hoá của con người khỏi thời gian, vì mặc cho những ý nghĩa triết học vô cùng rốt ráo, thời gian cũng chỉ còn được sử dụng như một đại lượng đo đạc lao động của con người. Trong vòng xoáy của lao động, con người ta cần một liều thuốc giảm đau mà tết là một trong những đại diện tiêu biểu nhất, vì nó cho con người ta một mục tiêu lao động: cố gắng cả năm để cười được với nhau một ngày. Tết dần mờ nhạt đối với những con người sống chung với nó một phần nào đó của cuộc đời giống như mất thêm một cảm giác kết nối trực tiếp với đời, một chiếc mỏ neo neo đậu vào cuộc đời đầy phi lý – vô nghĩa nhưng ta buộc phải vui tươi với sự vô nghĩa đó theo cách nói của Albert Camus.

Leave a Reply

Your email address will not be published.