Nihilistic vs. Non-ideological

Triết gia khoa học Thomas Kuhn từng có một câu thế này: “We see the world in terms of our theories (chỉnh sửa chút: Ta tiếp nhận thế giới này thông qua những lý thuyết của mình).”

Câu nói này vượt qua vấn đề về giới hạn của sự nhận thức của con người, Kuhn không gợi ra câu hỏi ngàn xưa mà chúng ta chưa thể trả lời được rằng liệu chúng ta tri kiến được bao nhiêu về thực tại, mà ông đặt một vấn đề sát sườn hơn nhiều bên trong phi lộ hàn lâm: Lập luận của chúng ta có thể có nghĩa/có thể được hiểu trong mọi khoảnh khắc của lịch sử không? Nói cách khác, hệ thống logic chúng ta sử dụng có đứng ngoài thời gian, có phi lịch sử hay không, điều kiện nào khiến cho một lập luận của chúng ta có thể được-hiểu?

Lật ngược lại vấn đề, Kuhn để lại cho tôi một cơn khủng hoảng rằng liệu tất cả những tri thức thuộc về tôi, hay thuộc về thế giới ngoài kia mà tôi có thể tiếp nhận thực tế đã bị đóng khung bên trong những giới hạn về sự hiểu của thời đại tôi, của những cấu trúc về nghĩa tôi thuộc về? Nói theo cách khác, có phải mọi tri thức tôi tri kiến về thế giới này đều chủ quan, những gì tôi biết đều đã nằm vừa vặn trong những màng lọc về ý thức hệ và diễn ngôn có tính thời gian và có tính không gian? Ngôn ngữ không vô tội, tri thức cũng không khách quan, vậy tôi phải làm gì?

Trước đây tôi từng nghĩ mọi thứ trên đời đều có thể được giải quyết bằng những lập luận lý tính thuần túy, mà không hề biết rằng chữ “thuần túy” ở đây vô cùng vấn đề. Non-ideological là một trạng thái tưởng như thuần khiết của tư duy rằng chúng ta không bị lậm vào bất cứ một hệ tư tưởng có sẵn nào để nhìn thế giới, nhưng thực tế để thế giới này và ta có hình hài và cấu trúc như trong tư duy ta đã có, ta đã phải thuộc về một ý thức hệ, mà theo John Hartley, là toàn bộ mọi hệ thống tri thức khả dụng và tưởng như có tính tự nhiên. Trong nghiên cứu truyền thông và văn hóa, Ý thức hệ là những thực hành sản xuất ra những mối quan hệ xã hội có tính bất bình đẳng trong mạng lưới của những sự biểu nghĩa và những diễn ngôn. Chính vì tính “làm cho tự nhiên” của ý thức hệ mà ta không hề nhận thức được mình đang tạo ra sự chênh lệch quyền lực, mình đang bóp méo thế giới vì lợi ích của mình. Như vậy, cần phải hiểu nếu ai đó tuyên bố họ non-ideological có nghĩa là họ đã lậm sâu vào ý thức hệ thống soát của xã hội đến nỗi họ không biết mình đang thiên kiến.

Hơn 1 năm về trước, tôi nhận ra điều này và việc tôi cố gắng làm là phi tự nhiên hóa toàn bộ “cái khung”, tức là điểm nhìn thế giới mà tôi đang đứng về. Trong con mắt tôi, mọi tri thức lúc đó chỉ là những tạo tác của lịch sử, mọi sự thật không đứng ngoài thời gian, mà nó sinh ra và tan biến vào lịch sử, không những thế, chúng chủ quan gần như tuyệt đối. Điều đó dẫn tôi đến một trạng thái mà tôi hay nói đùa là “khủng hoảng hiện sinh”, nhưng thực chất đó là khoảng thời gian tôi nhìn thấy nhiều nghiệm hơn rất nhiều cho mọi vấn đề mình tri kiến được. Trạng thái ngờ vực khi lịch sử hóa, vấn đề hóa và giải hủy tất cả mọi thứ giúp tôi lùi lại đủ xa để biết ngập ngừng – điều mà không nhà trường nào dạy tôi được. Thời gian đó tôi mất rất nhiều bạn, đặc biệt là tôi đã quyết định đi khỏi mạng lưới activist, vì tôi luôn cảm thấy mọi logic đều là chưa đủ.

Tôi bị kết án là một người hư vô chủ nghĩa, tương đối chủ nghĩa, nhưng điều buồn cười ở đây là, tại sao hư vô như vậy mà tôi vẫn có thể tham gia vào những cuộc đàm thoại xã hội? Những kết án này, đối với tôi, là sai: nếu bạn thực sự không tin vào điều gì, nếu bạn cho mọi quan điểm trên đời này là ngang bằng nhau, không cái nào tốt hơn cái nào, thì về lý thuyết bạn sẽ không thể sử dụng ngôn ngữ được nữa. Tất cả những gì tôi muốn nói là, ta không thể đơn giản hóa tất cả những thứ phức tạp trên đời này, ta cần một khung tham chiếu tốt hơn để hiểu vấn đề, và không chỉ vậy, ta cần biết những giới hạn của lập luận của mình, ta cần phản tư, vì ta biết ngay cả tính chủ thể của mình cũng là tạo tác của lịch sử, nó không thể tồn tại vĩnh viễn. Tất nhiên là trên đời có tốt xấu, có đúng sai, nhưng ta cần số lượng lao động nhiều đến thảm khốc để có thể kết luận.

Tôi đã xây dựng được nền tảng bản thể luận (học thuyết về sự tồn tại) vô cùng vững chắc của mình: nền tảng đầu tiên cho mọi lập luận sau này của tôi là kiến tạo luận, và tôi luôn làm rõ điều đó trên mọi bài viết của mình khi tôi sử dụng từ “diễn ngôn”. Theo ý nghĩa về nền tảng này, tôi cho rằng những người non-ideological mới là những người hư vô chủ nghĩa, vì họ thiếu đi nền tảng xác quyết nhất của sự lập luận – phải có ai đó, hoặc thứ gì đó, đang tồn tại, và vì lẽ này, mọi lập luận trôi nổi trong một môi trường vô trùng đều là vô nghĩa.

Từ nền tảng bản thể luận như vậy, tôi truy vấn được lịch sử và văn hóa đã bồi đắp nên những tri thức về thực tại, về ngôn ngữ, về thể xác của chúng ta như thế nào, và từ đó tôi dẫn đến câu hỏi then chốt tiếp theo: Bản chất của tri thức là gì? Nhiều cuộc tranh luận hiện nay đã nhúc nhích được đến bước này, nhưng vấn đề là, họ phụ thuộc toàn bộ vào một tiên đề: con người là một loài động vật lý tính, vì vậy trong tranh luận, chỉ có lập luận mới valid, còn kể chuyện/tự sự thì không. Ồ, tại sao anh biết bản chất của loài người là lý tính, tại sao anh có thể đưa đến kết luận đó khi anh không dựa trên bất cứ một nền tảng của sự tồn tại nào? Trong khi đó, tôi có thể dựa vào những lập luận về thể xác (văn hóa) và ký ức (văn hóa) để nhận định rằng mọi tri thức đều mang tính tự sự: ký ức sắp xếp chất liệu của bạn vào một thứ tự có tính tuyến tính, theo nghĩa này giả sử nếu bạn là một loài động vật lý tính, bạn không thể nào hành ngôn được.

Sau tất cả những câu hỏi về sự tồn tại và câu hỏi về bản chất của tri thức này, tôi đồng ý rằng sau khi chúng ta thoát khỏi những ảo ảnh ma mị của thế giới rồi, chúng ta sẽ buộc phải quay lại xác lập một ý thức hệ mình thuộc về: Tại sao chúng ta cần một hình dung về thế giới dù từ đầu hình dung đó đã bị bóp méo bởi tính giai cấp, những mối quan hệ sản xuất hay những mối quan hệ tri thức? Vì chúng ta bỏ sót rằng chính chúng ta cũng thuộc về những mối quan hệ quyền lực, chúng ta có thứ bậc ở trong đó, và vì vậy câu hỏi khác mà ta cần phải đặt ra là liệu ta có cần rời bỏ những ảo ảnh người khác vẽ nên cho mình để tự xây dựng một hình dung về thế giới mới, được sở hữu bởi chúng ta hay không?

Đó là một câu hỏi có tính đạo đức luận, rằng ở bên trong cấu trúc quyền lực chúng ta thuộc về, chúng ta có mục tiêu, chúng ta có nhiệm vụ. Người ta có thể kết án chủ nghĩa Hậu Cấu trúc và chủ nghĩa Hậu hiện đại là hư vô chủ nghĩa vì họ quên mất một khung tham chiếu quan trọng của những luận thuyết này: quyền lực. Xét theo nghĩa như vậy, tới điểm này, chúng tôi là những người tuyệt đối chủ nghĩa hơn bất cứ ai dùng những xảo ngôn rỗng nghĩa trên cõi đời này. Cho đến cuối ngày, tôi vẫn thuộc về phe Tả.

Tất nhiên những lập luận trên đã đi vào những ngóc ngách khá hẹp so với những gì công chúng cần biết, nhưng nếu bạn đã học đại học và là một người chăm học, và đã học qua môn phương pháp nghiên cứu, bạn sẽ thấy mọi thứ tín điều trên đều đi theo mạch logic của nghiên cứu:

(1) Lựa chọn khung tham chiếu (framework) chính là lựa chọn điểm nhìn của chúng ta về mối quan hệ giữa chúng ta với thế giới.

(2) Lựa chọn phương pháp luận (methodology) – bộ dao tiếp cận vấn đề – chính là lựa chọn điểm nhìn của chúng ta dành cho tri thức.

(3) Lựa chọn phương pháp (method) – thực ra chính là cách đặt câu hỏi, câu trả lời của bạn bị tất định bởi câu hỏi, và mục đích nghiên cứu của bạn cũng vậy. Đây chính là một khoảnh khắc có tính đạo đức vô cùng quan trọng.

Kinh qua những bước này, tôi có thể khẳng định rằng rất khó để một nhà nghiên cứu có thể là một nhà hư vô chủ nghĩa, vì cam kết về cả thời gian lẫn lao động của họ với công trình cao hơn bất cứ một ngành nghề nào khác. Và quan trọng hơn hết, họ trân trọng tri thức, thứ không đùa giỡn với nó như rất nhiều người khác đang làm bây giờ.

Bạn có thể lên bất cứ đâu tuyên bố mình là một người lập luận giỏi, và có thể đưa ra kết luận cho bất cứ câu hỏi nào, lĩnh vực nào trong vài phút, điều gì khiến tôi tin tưởng bạn hơn tin tưởng một người đã theo đề tài của họ rất nhiều năm trời và từ chối trả lời những gì nằm ngoài tầm tri kiến của họ? Tôi sẽ không kết luận.

Leave a Reply

Your email address will not be published.